زیست مؤمنانه در اقیانوس داده‌ها

خبرگزاری حوزه | عصر حاضر با انفجار اطلاعات و هجوم پیام‌های رسانه‌ای شناخته می‌شود. شبکه‌های اجتماعی، سرویس‌های استریم و پلتفرم‌های خبری، محیطی از فراوانی اطلاعات اما همراه با کمبود معنای عمیق ایجاد کرده‌اند. این فضای پرسرعت، هویت، باورها و سبک زندگی انسان را هدف گرفته است. سبک زندگی اسلامی ایرانی، که بر پایه‌های عقلانیت، اخلاق، معنویت و اهتمام به خانواده استوار است، نمی‌تواند در قبال این هجمه منفعل باشد. نوشتار حاضر، در پی ترسیم راهکاری برای عبور از زیست منفعلانه به زیست فعالانه در فضای مجازی است و به این پرسش می‌پردازد که سبک زندگی اسلامی ایرانی چگونه می‌تواند الگویی برای مدیریت مصرف اطلاعات و حفظ سلامت فکری و اعتقادی در فضای دیجیتال ارائه دهد؟ الگوی مصرف اطلاعات در سبک زندگی اسلامی ایرانی نه رویکردی سلبی و انزواگرایانه، بلکه استراتژی فعال و خردمندانه برای تبدیل تهدید فضای مجازی به فرصتی برای تعمیق باورها و تقویت انسجام اجتماعی است؛ مبانی این الگو را می‌توان در چند اصل جستجو کرد:

۱.اصل «قُلِ انْظُرُوا» (آیه ۱۰۱ سوره یونس): تأکید بر دیدن و گزینش آگاهانه به جای پذیرش منفعلانه.

۲.اصل اعتدال و میانه‌روی: پرهیز از افراط و تفریط در مصرف هرچیز، حتی اطلاعات. پیامبر(ص) می‌فرماید: «یا ایها الناس علیکم بالقصد... ای مردم! بر شما باد به میانه‌روی»(متقی هندی، علی، کنز العمال، ج۳، ص۲۸).

۳.اصل حفظ حرمت نفس و وقت: زمان، عمر و ظرفیت فکری انسان، امانتی الهی است که نباید به پوچی آلوده شود. امیرمومنان علی (ع) می‌فرماید: «إنَّ أوقاتَکَ أجزاءُ عُمرِکَ ، فَلا تُنفِدْ لَکَ وَقتا إلاّ فیما یُنجیکَ؛ اوقات تو اجزای عمر توست؛ پس هیچ وقتی از اوقات خود را جز در آنچه موجب رستگاری تو می شود، به پایان مبر»(تمیمی آمدی، عبدالواحد،.غرر الحکم، ج1، ص 243).

۴.اصل هویت جمعی و مسئولیت اجتماعی: هر فرد در قبال تولید و انتشار محتوا مسئول است و باید به تقویت گفتمان ملی دینی کمک کند. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «...کُلُّکُم مَسئُول ...؛ همه شما مسئول هستید»(مجلسی، بحارالانوار، ج72، ص38).

الگوی چهاربُعدی مدیریت مصرف اطلاعات:

۱. گزینشگری آگاهانه

این بُعد،به جای انسداد کامل، بر تقویت سواد رسانه‌ای انتقادی مبتنی بر معیارهای دینی و فرهنگی تأکید دارد. کاربر باید بیاموزد که پیش از مصرف هر محتوا، از خود سه سوال بپرسد: منبع این پیام چیست؟ هدف از انتشار آن چیست؟ آیا با مبانی عقلانی، اخلاقی و هویت من سازگار است؟ این رویکرد، مصرف‌کننده را به کاوشگر مسئول تبدیل می‌کند.

۲. تعادل‌بخشی

افراط و تفریط در امور زندگی به زیان انسان است و نشان دهنده جهل و نادانی است و بهترین راه، راه اعتدال و میانه روی است. امام علی (ع) در این باره می‌فرماید: «لاَ تَرَی الْجَاهِلَ إِلاَّ مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً؛ جاهل را نمی‌بینی، مگر این که یا افراط می‌کند و یا تفریط»(نهج البلاغه، حکمت 70). مصرف بی‌رویه اطلاعات دیجیتال،تعادل زندگی را برهم می‌زند. بر اساس این اصل، لازم است سهم مشخصی از زمان روزانه به فعالیت‌های غیردیجیتالِ هویت‌ساز مانند مطالعه کتاب ملموس، گفت‌وگوی خانوادگی، مناجات و فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ورزشی اختصاص یابد. فضای مجازی باید تکمیل‌کننده زندگی حقیقی باشد، نه جایگزین آن.

۳. تولید محتوای هویت‌ساز

سبک زندگی فعال، منحصر به مصرف درست نیست. نقطه اوج آن، تولید و انتشار فعالانه محتوایی است که بازتاب‌دهنده ارزش‌های اسلامی ایرانی باشد. این محتوا می‌تواند از یک پست ساده با محتوای اخلاقی و معرفتی تا تولید مستند، پادکست و تحلیل‌های عمیق در شبکه‌های اجتماعی گسترده باشد. این اقدام، هم فضای مجازی را متعادل می‌کند و هم هویت جمعی را تقویت می‌نماید.

۴. مراقبت از زمان

این بُعد، بر مدیریت زمان به عنوان با ارزش‌ترین سرمایه‌ای که خداوند در اختیار انسان قرارداده است، تمرکز دارد. امام علی (ع) می‌فرماید: «مَنِ اشتَغَلَ بما لا یَعنیهِ فاتَهُ ما یَعنیهِ؛ هر کس به امور بیهوده بپردازد، امور سودمند و پرفایده را از دست بدهد»(تمیمی آمدی، عبدالواحد، غررالحکم حدیث 8520). وقت‌گذرانی و چرخیدن بیش از حد در فضای مجازی، یکی از آسیب های جدی عصر ماست که فقط زمان انسان را هدر می‌دهد و انسان را از فعالیت های اصلی باز می‌دارد. طراحی محیط دیجیتال فردی مثل غیرفعال کردن اعلان‌های غیرضروری، تعیین بازه‌های مشخص برای استفاده و رعایت آداب استفاده مثل خودداری از استفاده در جمع های خانوادگی یا مکان‌های مقدس، مصادیق عملی این مراقبت است. این امر نیازمند نوعی ریاضت و خویشتن‌داری دیجیتال است.

جمع بندی

سبک زندگی اسلامی ایرانی در عصر اطلاعات و ارتباطات، به معنای انزوا یا مقابله‌ای خاموش با تکنولوژی نیست. این سبک، با ارائه الگویی فعال و خردمندانه، فرد و جامعه را قادر می‌سازد تا همچون ماهیگیری در اقیانوس طوفانی داده‌ها، نه تنها خود را از غرق شدن نجات دهند، بلکه بتوانند مرواریدهای معرفت و معنویت را از آن صید کنند. غایت نهایی این الگو، رشد و تعالی انسان، حفظ کرامت انسانی، تقویت عقلانیت، صیانت از باورها و نهایتاً ساختن تمدن دیجیتالی اسلامی ایرانی در فضای مجازی است. تحقق این امر مستلزم عزم ملی و برنامه‌ ریزی استراتژیک دست اندرکاران و صاحب‌نظران برای آموزش سواد رسانه‌ای بومی، حمایت از تولیدکنندگان محتوای هویت‌ساز و فرهنگ‌سازی در سطح خانواده، مدارس، دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه است.

پژوهشگر: سیدمهدی حسینی تبار